Người vận hành chỉ được sử dụng thiết bị nâng khi nào? Quy định an toàn mới nhất

Thiết bị nâng là nhóm máy móc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, được sử dụng rộng rãi trong sản xuất, xây dựng, logistics và nhiều ngành công nghiệp khác. Tuy nhiên, phần lớn các sự cố và tai nạn liên quan đến thiết bị nâng không xuất phát từ lỗi thiết bị mà từ việc vận hành không đúng quy trình hoặc sử dụng trong điều kiện không bảo đảm an toàn. Vì vậy, pháp luật đã quy định rõ những điều kiện mà người vận hành phải đáp ứng trước khi sử dụng thiết bị, đồng thời xác định các trường hợp tuyệt đối không được phép vận hành nhằm phòng ngừa rủi ro và bảo vệ tính mạng người lao động. Trong bài viết này, hãy cùng Vietmani tìm hiểu khi nào người vận hành được phép sử dụng thiết bị nâng và những điều kiện buộc phải dừng hoặc từ chối vận hành theo các quy định hiện hành.

Tam giác an toàn trong vận hành thiết bị nâng

Một ca nâng hạ chỉ được xem là an toàn khi ba yếu tố cốt lõi: Con người – Thiết bị – Môi trường làm việc đều đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về an toàn. Đây được xem là "Tam giác an toàn" trong vận hành thiết bị nâng. Chỉ cần một trong ba yếu tố không đạt yêu cầu, nguy cơ xảy ra sự cố sẽ tăng lên đáng kể, dù hai yếu tố còn lại vẫn hoàn toàn bình thường. Quan điểm này cũng được phản ánh trong các quy định về an toàn lao động và quy trình quản lý thiết bị nâng hiện hành.

• Con người: Người vận hành được đào tạo, có đủ chứng chỉ theo quy định, đảm bảo sức khỏe, được giao nhiệm vụ và luôn tỉnh táo trong quá trình làm việc.
• Thiết bị: Thiết bị còn hạn kiểm định, được bảo dưỡng định kỳ, các cơ cấu an toàn hoạt động bình thường và được kiểm tra trước mỗi ca vận hành.
• Môi trường làm việc: Khu vực làm việc phải an toàn, đủ không gian và ánh sáng, kiểm soát người ra vào, bố trí người báo hiệu khi cần, đồng thời đánh giá các yếu tố như gió, nền đất và khoảng cách đến đường dây điện.

Lưu ý: Chỉ khi Con người đủ điều kiện – Thiết bị an toàn – Môi trường phù hợp cùng được đảm bảo thì người vận hành mới được phép sử dụng thiết bị nâng. Nếu bất kỳ yếu tố nào trong "Tam giác an toàn" không đáp ứng yêu cầu, hoạt động nâng hạ phải được dừng lại để kiểm tra và khắc phục trước khi tiếp tục. Đây cũng là nguyên tắc nền tảng trong quản lý an toàn đối với mọi thiết bị nâng theo các quy định hiện hành.

Khi nào người vận hành được phép sử dụng thiết bị nâng?

Theo quy định về an toàn lao động, người vận hành chỉ được phép sử dụng thiết bị nâng khi đồng thời đáp ứng đầy đủ các điều kiện về con người, thiết bị và môi trường làm việc. Việc đáp ứng một hoặc hai điều kiện là chưa đủ; chỉ khi tất cả các yêu cầu đều được đảm bảo thì thiết bị mới được đưa vào vận hành an toàn. Dưới đây là những điều kiện quan trọng mà người vận hành và doanh nghiệp cần kiểm tra trước mỗi ca làm việc.

Người vận hành được đào tạo và đủ điều kiện làm việc

Người điều khiển thiết bị nâng phải từ đủ 18 tuổi, có đủ sức khỏe theo quy định, được đào tạo về chuyên môn vận hành và được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động. Doanh nghiệp chỉ được giao thiết bị cho những người đã được phân công nhiệm vụ và có đủ năng lực thực hiện công việc.

Bên cạnh đó, người vận hành phải làm việc trong trạng thái tỉnh táo, có khả năng quan sát và xử lý tình huống. Những trường hợp mệt mỏi, sử dụng rượu bia, chất kích thích hoặc thuốc ảnh hưởng đến khả năng phản xạ đều không được phép điều khiển thiết bị nâng.

=> Xem thêm:

• Chứng chỉ vận hành thiết bị nâng – Quy định & mức phạt mới nhất
• Quy định về người vận hành thiết bị nâng theo pháp luật hiện hành

Thiết bị nâng đạt yêu cầu kỹ thuật và còn hiệu lực kiểm định

Trước khi vận hành, thiết bị nâng hạ phải được kiểm tra để bảo đảm đang ở trạng thái làm việc bình thường. Thiết bị cần còn thời hạn kiểm định kỹ thuật an toàn, có hồ sơ quản lý, được bảo dưỡng định kỳ và không phát hiện hư hỏng ảnh hưởng đến khả năng làm việc.

Các bộ phận quan trọng như cáp tải, xích, móc cẩu, phanh, cơ cấu nâng hạ, công tắc hành trình, thiết bị chống quá tải và nút dừng khẩn cấp phải hoạt động chính xác. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, thiết bị phải được dừng để kiểm tra và khắc phục trước khi tiếp tục sử dụng.

Khu vực làm việc bảo đảm an toàn

Thiết bị nâng chỉ được vận hành khi môi trường làm việc đáp ứng các điều kiện an toàn. Khu vực nâng hạ phải có nền móng ổn định, đủ không gian thao tác, tầm nhìn thông thoáng và được bố trí rào chắn hoặc biển cảnh báo khi cần thiết.

Trong các trường hợp tầm nhìn bị hạn chế hoặc người điều khiển không quan sát được toàn bộ khu vực làm việc, phải có người báo hiệu để phối hợp. Đồng thời, cần đánh giá các yếu tố như gió lớn, mưa bão, nền đất yếu, hố đào hoặc khoảng cách đến đường dây điện nhằm loại bỏ các nguy cơ có thể gây mất an toàn trong quá trình nâng hạ.

Thực hiện kiểm tra trước khi bắt đầu ca làm việc

Trước mỗi ca vận hành, người điều khiển cần thực hiện kiểm tra tổng thể thiết bị và khu vực làm việc. Việc kiểm tra bao gồm xác nhận tình trạng kỹ thuật của thiết bị, kiểm tra các cơ cấu an toàn, thử vận hành không tải nếu cần, đánh giá tải trọng nâng và bảo đảm mọi người đều ở ngoài vùng nguy hiểm.

Đây là bước quan trọng giúp phát hiện sớm các hư hỏng hoặc nguy cơ tiềm ẩn, từ đó ngăn ngừa tai nạn trước khi thiết bị chính thức đi vào hoạt động.

Lưu ý: Người vận hành chỉ được phép sử dụng thiết bị nâng khi đủ điều kiện về năng lực, thiết bị đã được kiểm tra an toàn và môi trường làm việc đáp ứng yêu cầu. Nếu bất kỳ điều kiện nào không được bảo đảm, việc vận hành phải tạm dừng cho đến khi các nguy cơ được loại bỏ. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo vệ người lao động, tài sản và duy trì hoạt động sản xuất an toàn.

Những trường hợp tuyệt đối không được vận hành thiết bị nâng

Bên cạnh các điều kiện được phép vận hành, pháp luật cũng quy định rõ những trường hợp người điều khiển phải dừng hoặc không được phép sử dụng thiết bị nâng. Việc cố tình vận hành khi thiết bị, người vận hành hoặc môi trường làm việc không bảo đảm an toàn có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng, gây thiệt hại về người và tài sản, đồng thời làm phát sinh trách nhiệm pháp lý đối với doanh nghiệp và cá nhân liên quan.

Thiết bị không bảo đảm an toàn kỹ thuật

Người vận hành tuyệt đối không được sử dụng thiết bị nâng khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu hư hỏng hoặc bất thường nào ảnh hưởng đến khả năng làm việc an toàn. Một số trường hợp phổ biến gồm:

• Thiết bị đã hết hạn hoặc chưa được kiểm định kỹ thuật an toàn.
• Cáp thép, xích tải, móc cẩu, pa lăng bị mòn, nứt, biến dạng hoặc hư hỏng.
• Hệ thống phanh, cơ cấu nâng hạ, cơ cấu di chuyển hoạt động không ổn định.
• Công tắc hành trình, thiết bị chống quá tải hoặc nút dừng khẩn cấp không hoạt động.
• Xuất hiện tiếng động bất thường, rung lắc mạnh, rò rỉ dầu hoặc khí nén trong quá trình vận hành.

Nếu phát hiện các dấu hiệu trên, người vận hành phải dừng thiết bị ngay và báo cho bộ phận kỹ thuật để kiểm tra, sửa chữa trước khi đưa vào sử dụng trở lại.

Người vận hành không đủ điều kiện làm việc

Không được phép vận hành thiết bị nâng trong các trường hợp:

• Chưa được đào tạo hoặc chưa được giao nhiệm vụ vận hành.
• Không đủ sức khỏe theo quy định.
• Đang sử dụng rượu bia, chất kích thích hoặc thuốc ảnh hưởng đến khả năng tập trung.
• Mệt mỏi, mất tập trung hoặc không bảo đảm khả năng xử lý tình huống.

Việc giao thiết bị cho người không đủ điều kiện không chỉ làm tăng nguy cơ tai nạn mà còn vi phạm các quy định về an toàn, vệ sinh lao động.

Thực hiện các thao tác nâng hạ không đúng quy trình

Ngay cả khi thiết bị hoạt động bình thường, người vận hành cũng không được thực hiện các thao tác trái với quy trình an toàn, chẳng hạn như:

• Nâng tải vượt tải trọng cho phép của thiết bị.
• Kéo hoặc nâng tải theo phương xiên, kéo lê vật trên mặt đất.
• Nâng vật bị chôn lấp hoặc bị kẹt mà không xác định được tải trọng thực tế.
• Nâng tải có trọng tâm không ổn định hoặc chưa được buộc, cố định đúng cách.
• Di chuyển tải khi chưa bảo đảm khoảng cách an toàn với người và vật cản.

Những thao tác này có thể làm tăng tải trọng tác dụng lên thiết bị, gây mất cân bằng, lật tải hoặc đứt cáp, dẫn đến tai nạn nghiêm trọng.

Môi trường làm việc không bảo đảm an toàn

Thiết bị nâng cũng không được phép vận hành nếu khu vực làm việc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, bao gồm:

• Có người đứng hoặc làm việc trong vùng nâng hạ.
• Làm việc gần đường dây điện nhưng chưa bảo đảm khoảng cách an toàn.
• Gió lớn, mưa bão hoặc điều kiện thời tiết ảnh hưởng đến khả năng điều khiển tải.
• Nền đất yếu, hố đào hoặc vị trí đặt thiết bị không ổn định.
• Thiếu ánh sáng hoặc tầm nhìn bị che khuất nhưng không có người báo tín hiệu hỗ trợ.

Trước mỗi ca làm việc, doanh nghiệp cần đánh giá đầy đủ các yếu tố môi trường để loại bỏ các nguy cơ trước khi cho phép vận hành thiết bị.

Tuyệt đối không nâng người bằng móc cẩu hoặc để tải treo khi không có người điều khiển

Đây là một trong những hành vi bị nghiêm cấm trong quá trình vận hành thiết bị nâng. Người vận hành không được sử dụng móc cẩu để nâng người nếu thiết bị không được thiết kế cho mục đích này. Đồng thời, không được rời vị trí điều khiển hoặc để tải treo lơ lửng khi không có người giám sát.

Việc để tải treo trong thời gian dài làm tăng nguy cơ rơi tải do sự cố kỹ thuật hoặc tác động từ môi trường, gây nguy hiểm cho người và thiết bị xung quanh.

Khuyến nghị: Nếu phát hiện bất kỳ điều kiện không an toàn nào, người vận hành cần dừng thiết bị ngay lập tức, cô lập khu vực nguy hiểm và thông báo cho người quản lý hoặc bộ phận kỹ thuật để kiểm tra. Tuyệt đối không cố vận hành vì tiến độ sản xuất, bởi chỉ một thao tác sai cũng có thể dẫn đến tai nạn lao động nghiêm trọng và gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp.

=> Xem thêm: Các Điều kiện Cấm và Hạn chế Vận hành Thiết bị Nâng hạ theo Quy chuẩn Kỹ thuật và Pháp luật Việt Nam

Checklist trước khi vận hành thiết bị nâng

Kiểm tra thiết bị trước mỗi ca làm việc là yêu cầu bắt buộc trong quy trình vận hành an toàn. Chỉ mất vài phút kiểm tra nhưng có thể giúp phát hiện sớm các hư hỏng tiềm ẩn, ngăn ngừa tai nạn và hạn chế thời gian dừng máy ngoài kế hoạch. Người vận hành nên thực hiện kiểm tra theo một danh sách (checklist) cố định để tránh bỏ sót các hạng mục quan trọng.

Checklist kiểm tra trước khi vận hành

Hạng mục	Nội dung cần kiểm tra
Người vận hành	Đủ sức khỏe, được phân công nhiệm vụ, đã được huấn luyện và sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE).
Hồ sơ thiết bị	Thiết bị còn thời hạn kiểm định, có nhật ký vận hành và hồ sơ bảo dưỡng đầy đủ.
Cơ cấu nâng hạ	Kiểm tra cáp thép, xích, móc cẩu, pa lăng, puly, tang cuốn… không bị mòn, nứt, biến dạng hoặc hư hỏng.
Hệ thống an toàn	Phanh, công tắc hành trình, thiết bị chống quá tải, nút dừng khẩn cấp hoạt động bình thường.
Nguồn năng lượng	Kiểm tra nguồn điện, khí nén hoặc thủy lực ổn định, không có hiện tượng rò rỉ hoặc mất áp.
Khu vực làm việc	Mặt bằng ổn định, đủ ánh sáng, không có vật cản, không có người trong vùng nguy hiểm.
Tải trọng nâng	Xác định chính xác khối lượng tải, vị trí trọng tâm và phương pháp treo buộc phù hợp; không vượt quá tải trọng cho phép của thiết bị.
Liên lạc và tín hiệu	Thống nhất tín hiệu giữa người điều khiển và người báo tín hiệu (nếu có); bảo đảm mọi thành viên đều hiểu quy trình làm việc.
Thử không tải	Cho thiết bị chạy thử để kiểm tra hoạt động của các cơ cấu trước khi nâng tải thực tế.

Những nguyên tắc cần ghi nhớ

Sau khi hoàn thành checklist, người vận hành chỉ nên bắt đầu công việc khi tất cả các hạng mục đều đạt yêu cầu. Nếu phát hiện bất kỳ lỗi nào liên quan đến thiết bị, tải trọng hoặc môi trường làm việc, cần dừng vận hành và báo ngay cho người quản lý hoặc bộ phận kỹ thuật để xử lý.

Đặc biệt, không nên bỏ qua bước kiểm tra chỉ vì thiết bị "đã sử dụng hôm qua" hoặc "vừa bảo dưỡng". Nhiều sự cố xảy ra do những hư hỏng nhỏ phát sinh giữa các ca làm việc nhưng không được phát hiện kịp thời. Việc duy trì checklist trước mỗi ca giúp doanh nghiệp xây dựng quy trình làm việc chuyên nghiệp, giảm thiểu rủi ro và kéo dài tuổi thọ thiết bị.

Doanh nghiệp cần làm gì để giảm rủi ro?

Đảm bảo an toàn trong vận hành thiết bị nâng không chỉ là trách nhiệm của người điều khiển mà còn là trách nhiệm của doanh nghiệp. Một hệ thống quản lý an toàn hiệu quả cần được xây dựng từ khâu lựa chọn thiết bị, đào tạo nhân sự đến kiểm tra, bảo trì và giám sát quá trình vận hành. Khi các biện pháp này được thực hiện đồng bộ, doanh nghiệp không chỉ giảm nguy cơ tai nạn lao động mà còn nâng cao năng suất, kéo dài tuổi thọ thiết bị và đáp ứng các yêu cầu của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động.

• Xây dựng quy trình vận hành an toàn (SOP): Chuẩn hóa các bước kiểm tra, vận hành và phân công rõ trách nhiệm của từng vị trí.
• Đào tạo, huấn luyện định kỳ: Trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng vận hành, xử lý sự cố và nhận diện nguy cơ cho người lao động.
• Kiểm định và bảo trì đúng quy định: Kiểm định định kỳ, bảo dưỡng phòng ngừa và thay thế linh kiện kịp thời để đảm bảo thiết bị luôn trong tình trạng an toàn.
• Trang bị đầy đủ thiết bị an toàn: Lắp đặt hệ thống chống quá tải, nút dừng khẩn cấp, cảnh báo, rào chắn và sử dụng dụng cụ treo buộc đạt tiêu chuẩn.
• Xây dựng văn hóa an toàn: Khuyến khích người lao động tuân thủ quy trình, chủ động báo cáo nguy cơ và không đánh đổi an toàn để chạy theo tiến độ.
• Ứng dụng giải pháp nâng hạ hiện đại: Đầu tư thiết bị phù hợp giúp giảm thao tác thủ công, tăng độ chính xác, nâng cao năng suất và hạn chế tai nạn lao động.

Các giải pháp như tay nâng trợ lực (Industrial Manipulator), Vacuum Lifter, Tube Lifter hoặc các hệ thống tích hợp Auto Balancer, Zero Gravity, cảm biến quá tải và khóa an toàn giúp người vận hành thao tác nhẹ nhàng hơn, giảm nguy cơ rơi tải, hạn chế tai nạn và nâng cao năng suất sản xuất.

VIETMANI hỗ trợ doanh nghiệp vận hành an toàn như thế nào?

An toàn trong vận hành thiết bị nâng không chỉ đến từ việc tuân thủ quy trình mà còn phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng giải pháp nâng hạ ngay từ đầu. Với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực thiết bị nâng trợ lực và hệ thống nâng chân không, VIETMANI cung cấp các giải pháp được thiết kế theo từng ứng dụng thực tế, giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, nâng cao năng suất và xây dựng môi trường làm việc an toàn hơn.

VIETMANI hỗ trợ doanh nghiệp vận hành an toàn bằng cách:

• Tư vấn đúng giải pháp: Khảo sát tải trọng, kích thước, tần suất làm việc, môi trường và yêu cầu vận hành để lựa chọn hệ thống phù hợp ngay từ đầu.
• Tích hợp tính năng an toàn: Trang bị các công nghệ như Auto Balancer, Zero Gravity, chống quá tải, khóa an toàn, chống rơi tải và nút dừng khẩn cấp nhằm giảm thiểu rủi ro trong quá trình sử dụng.
• Lắp đặt và đào tạo: Hướng dẫn vận hành, kiểm tra thiết bị, bảo dưỡng định kỳ và xử lý các tình huống cơ bản để người vận hành sử dụng thiết bị đúng cách.
• Bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật: Đồng hành trong suốt vòng đời của thiết bị với dịch vụ bảo trì, kiểm tra định kỳ và thay thế phụ tùng chính hãng, giúp hệ thống luôn hoạt động ổn định và an toàn.

Kết luận

Tuân thủ quy định về an toàn là điều kiện tiên quyết để vận hành thiết bị nâng hiệu quả. Tuy nhiên, để giảm thiểu rủi ro một cách bền vững, doanh nghiệp cần kết hợp giữa quy trình quản lý chặt chẽ, đội ngũ được đào tạo bài bản và giải pháp nâng hạ phù hợp.

Với đội ngũ kỹ sư giàu kinh nghiệm cùng các giải pháp nâng hạ được thiết kế theo từng ứng dụng thực tế, VIETMANI không chỉ cung cấp thiết bị mà còn đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc xây dựng một hệ thống nâng hạ an toàn, hiệu quả và bền vững. Đây cũng là nền tảng giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành, nâng cao năng suất và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về an toàn lao động trong sản xuất công nghiệp.