Quy trình vận hành thiết bị nâng hạ an toàn và đúng kỹ thuật

Trong môi trường sản xuất, kho vận hay xây dựng, thiết bị nâng hạ là công cụ giúp doanh nghiệp tối ưu năng suất, giảm sức lao động thủ công và xử lý những tải trọng vượt xa khả năng con người. Tuy nhiên, đi cùng hiệu quả cao luôn là rủi ro lớn về an toàn lao động nếu thiết bị không được vận hành đúng quy trình.

Thực tế cho thấy, phần lớn các sự cố liên quan đến cầu trục, xe nâng, palang hay thiết bị nâng trợ lực không xuất phát từ lỗi máy, mà đến từ việc bỏ qua hoặc hiểu chưa đúng quy trình vận hành. Chỉ một thao tác sai – như nâng lệch tải, vượt tải trọng cho phép hay không kiểm tra thiết bị trước ca – cũng có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng, gây thiệt hại về người, tài sản và gián đoạn sản xuất.

Chính vì vậy, xây dựng và tuân thủ quy trình vận hành thiết bị nâng hạ chuẩn không chỉ là yêu cầu bắt buộc theo quy định an toàn lao động, mà còn là nền tảng để doanh nghiệp vận hành ổn định, bền vững. Với Vietmani, an toàn không phải là một khẩu hiệu, mà là một hệ thống quy trình được chuẩn hóa, đào tạo và thực hành mỗi ngày.

Trong bài viết này, Vietmani sẽ cùng bạn đi từ nguyên tắc an toàn cốt lõi, cơ sở kỹ thuật cần hiểu, đến quy trình vận hành thiết bị nâng hạ theo từng bước rõ ràng, dễ áp dụng. Dù bạn là người trực tiếp vận hành, tổ trưởng sản xuất hay quản lý kỹ thuật, nội dung dưới đây sẽ giúp bạn hiểu đúng – làm đúng – và làm an toàn khi làm việc với các thiết bị nâng hạ trong thực tế.

Cơ sở pháp lý khi vận hành thiết bị nâng hạ tại Việt Nam

Khi nói đến quy trình vận hành thiết bị nâng hạ, nhiều người thường chỉ tập trung vào thao tác kỹ thuật mà quên rằng: nền tảng đầu tiên của an toàn chính là pháp lý. Tại Việt Nam, thiết bị nâng hạ được xếp vào nhóm máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, nên việc vận hành không thể làm theo kinh nghiệm cá nhân hay thói quen truyền miệng.

Hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn bắt buộc phải tuân thủ

Hiện nay, việc vận hành thiết bị nâng hạ tại Việt Nam được điều chỉnh bởi một hệ thống văn bản pháp lý khá chặt chẽ, trong đó quan trọng nhất gồm:

1. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 7:2012/BLĐTBXH về an toàn lao động đối với thiết bị nâng: Đây là văn bản mang tính bắt buộc áp dụng, quy định các yêu cầu tối thiểu về an toàn trong suốt vòng đời thiết bị: từ thiết kế, lắp đặt, sử dụng cho đến kiểm định và bảo trì.
2. Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) TCVN 4244:2005 về thiết bị nâng: Các tiêu chuẩn này đóng vai trò là chuẩn mực kỹ thuật chi tiết, hướng dẫn cụ thể về:

• Kết cấu thiết bị
• Tải trọng làm việc an toàn
• Điều kiện vận hành
• Phương pháp kiểm tra, thử tải và đánh giá tình trạng kỹ thuật

Một điểm rất quan trọng mà nhiều doanh nghiệp thường bỏ sót: khi tiêu chuẩn được cập nhật hoặc thay thế, việc áp dụng phiên bản mới là bắt buộc, không phải lựa chọn.

Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp và người vận hành

Theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động:

Doanh nghiệp có trách nhiệm:

• Chỉ đưa vào sử dụng các thiết bị nâng đã được kiểm định kỹ thuật an toàn
• Xây dựng quy trình vận hành chuẩn (SOP) phù hợp với từng loại thiết bị
• Tổ chức huấn luyện an toàn lao động cho người vận hành
• Thực hiện kiểm tra, bảo trì, bảo dưỡng định kỳ

Người vận hành thiết bị nâng hạ:

• Phải được đào tạo và cấp chứng chỉ/thẻ an toàn
• Chỉ được vận hành đúng loại thiết bị đã được huấn luyện
• Có quyền từ chối vận hành nếu phát hiện thiết bị hoặc điều kiện làm việc không đảm bảo an toàn

Điều này có nghĩa là: nếu xảy ra sự cố, trách nhiệm không chỉ nằm ở người trực tiếp điều khiển, mà còn liên quan đến quy trình, đào tạo và quản lý của doanh nghiệp.

Yêu cầu về đào tạo và huấn luyện an toàn

Người vận hành thiết bị nâng hạ thuộc nhóm lao động có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn. Vì vậy:

• Phải tham gia huấn luyện an toàn ban đầu tối thiểu là 24 giờ trước khi làm việc
• Phải huấn luyện định kỳ ít nhất 2 năm một lần, với thời lượng bằng 50% thời lượng huấn luyện lần đầu để cập nhật kiến thức và nhắc lại quy trình
• Chỉ những người đạt yêu cầu sát hạch mới được cấp Thẻ an toàn lao động  và được phép vận hành

Nguyên lý kỹ thuật người vận hành cần hiểu trước khi nâng hạ

Vận hành thiết bị nâng hạ không chỉ là bấm nút hay điều khiển cần gạt. Đằng sau mỗi thao tác nâng – hạ – di chuyển tải là các nguyên lý vật lý và kỹ thuật mà nếu bạn không hiểu đúng, rủi ro mất an toàn sẽ tăng lên rất nhanh. Chính vì vậy, hiểu bản chất sẽ giúp bạn vận hành thiết bị chủ động hơn, an toàn hơn, thay vì chỉ làm theo thói quen.

Trọng tâm và sự ổn định của tải

Nguyên lý quan trọng nhất trong nâng hạ là trọng tâm.

Trọng tâm là điểm mà tại đó toàn bộ trọng lượng của vật nâng được cân bằng.

Để quá trình nâng diễn ra an toàn, trọng tâm của tải bắt buộc phải nằm trên cùng một phương thẳng đứng với móc cẩu hoặc điểm nâng. Nếu trọng tâm bị lệch khỏi vị trí này, hậu quả tất yếu là tải sẽ bị nghiêng, khiến lực phân bố không đều lên các dây cáp, xích hoặc thiết bị mang tải. Tình trạng này làm gia tăng đáng kể nguy cơ tuột tải, trượt móc hoặc thậm chí gãy hỏng các chi tiết chịu lực.

Thực tế cho thấy, rất nhiều tai nạn đáng tiếc đã xảy ra chỉ vì bỏ qua việc căn chỉnh trọng tâm, đặc biệt là đối với các vật thể có hình dạng không đối xứng. Chính vì vậy, quy tắc bất di bất dịch trước khi nâng là người vận hành phải xác định thật rõ ràng hình dạng, khối lượng và vị trí trọng tâm của vật thể.

Biểu đồ tải trọng

Đối với các thiết bị như xe nâng, cần trục tự hành, cẩu tháp, mỗi thiết bị đều có biểu đồ tải trọng (Load chart) do nhà sản xuất cung cấp. Nó là công cụ kỹ thuật thể hiện mối quan hệ nghịch biến giữa bán kính nâng (tầm với) và sức nâng cho phép.

Nguyên lý cốt lõi của biểu đồ tải trọng là:

• Tầm với càng lớn thì tải trọng cho phép càng giảm
• Chiều cao nâng càng lớn thì độ ổn định càng thấp

Điều này có nghĩa là một thiết bị có thể nâng được tải lớn ở tầm gần, nhưng khi vươn cần xa hoặc nâng cao, tải trọng an toàn sẽ giảm đáng kể. Vì vậy, người vận hành phải luôn đối chiếu tải trọng thực tế với biểu đồ tải trọng được dán trên cabin.

Hiệu ứng con lắc khi nâng và di chuyển tải

Với các thiết bị nâng kiểu treo như cầu trục, cổng trục, palang, tải trọng được treo bằng cáp hoặc xích – về bản chất là một hệ con lắc đơn. Khi xe con (trolley) hoặc cầu trục (bridge) di chuyển, tải trọng sẽ có xu hướng bị trễ lại do quán tính, sau đó văng về phía trước khi xe dừng lại, tạo ra sự rung lắc.

Sự rung lắc này gây ra lực ngang tác động lên kết cấu thép, làm mòn nhanh các bộ phận cơ khí và đặc biệt nguy hiểm cho nhân viên làm việc bên dưới. Lực ngang cũng có thể làm tải trọng va đập vào các vật cản xung quanh.

Nguyên lý an toàn của hệ thống phanh và cáp

Hầu hết các thiết bị nâng hiện nay đều sử dụng phanh an toàn dạng thường đóng để đảm bảo an toàn tối đa. Theo nguyên lý này, lực lò xo sẽ luôn ép chặt má phanh vào tang trống hoặc đĩa phanh để giữ cố định tải và chỉ mở ra khi hệ thống được cấp điện. Cơ chế này giúp hạn chế rơi tải khi xảy ra sự cố, nhưng chỉ hiệu quả nếu phanh và cáp ở tình trạng tốt.

Cáp thép là chi tiết chịu lực chính của thiết bị, được cấu tạo từ nhiều tao cáp xoắn bện lại với nhau. Do tính chất chịu tải trọng lớn, tình trạng của cáp phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn như TCVN 4244 và ISO 4309.

Việc kiểm tra định kỳ là bắt buộc để xác định thời điểm thay thế cáp kịp thời. Cụ thể, cáp cần được loại bỏ ngay nếu rơi vào một trong các trường hợp sau:

• Số lượng sợi đứt trong một bước bện vượt quá 10% tổng số sợi.
• Đường kính thực tế của cáp bị giảm quá 7% so với đường kính danh nghĩa.
• Xuất hiện các biến dạng cơ học nghiêm trọng như hiện tượng "lồng chim", xoắn ruột gà hoặc gập gãy.

Quy trình vận hành thiết bị nâng hạ chuẩn

Để đảm bảo an toàn, mọi thiết bị nâng hạ – dù là cầu trục, palang, xe nâng hay thiết bị nâng trợ lực – đều cần được vận hành theo một quy trình thống nhất, không rút gọn và không làm theo cảm tính. Vietmani khuyến nghị áp dụng quy trình theo 3 giai đoạn bắt buộc: trước – trong – sau khi vận hành.

Giai đoạn 1 – Kiểm tra trước khi vận hành

Đây là bước bắt buộc, có vai trò “sàng lọc rủi ro” ngay từ đầu ca. Bạn không được phép vận hành nếu bất kỳ hạng mục nào không đạt yêu cầu.

1. Kiểm tra môi trường làm việc

• Khu vực nâng hạ phải gọn gàng, không có vật cản
• Đảm bảo đủ ánh sáng, không trơn trượt
• Không có người đứng trong vùng nguy hiểm bên dưới hoặc xung quanh tải

2. Kiểm tra tình trạng thiết bị

• Móc cẩu, càng nâng, khung nâng: không nứt, cong, biến dạng
• Cáp, xích, sling: không đứt sợi, không xoắn, không mòn quá giới hạn
• Phanh, cơ cấu nâng: hoạt động bình thường, không có tiếng động bất thường
• Hệ thống điều khiển: nút bấm, tay điều khiển, remote hoạt động chính xác
• Nút dừng khẩn cấp (E-stop): kiểm tra đảm bảo tác dụng

3. Kiểm tra tải và thiết bị mang tải

• Xác định rõ khối lượng tải
• Đảm bảo tải không vượt tải trọng cho phép
• Dây treo, móc, kẹp, giác hút phù hợp với tải và hình dạng vật nâng

Nếu phát hiện bất thường ở bất kỳ bước nào, phải dừng vận hành và báo cáo ngay, tuyệt đối không làm tạm cho xong việc.

Giai đoạn 2 – Thao tác nâng hạ và di chuyển tải

Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất, đòi hỏi người vận hành phải tập trung cao độ và tuân thủ đúng kỹ thuật.

Bước 1: Móc tải và định tâm

• Móc tải đúng trọng tâm
• Dây cáp hoặc thiết bị nâng phải ở phương thẳng đứng
• Không kéo xiên, không kéo lê tải

Bước 2: Nâng thử

• Nâng tải lên khỏi mặt đất khoảng 10–20 cm
• Dừng lại để kiểm tra:

  • Tải có cân bằng không

  • Phanh có giữ tải tốt không

  • Có dấu hiệu trượt, nghiêng, bất thường không

Chỉ khi tất cả đều an toàn mới tiếp tục nâng.

Bước 3: Nâng và di chuyển tải

• Nâng từ từ, tránh giật cục
• Di chuyển tải ở độ cao vừa đủ, cao hơn vật cản cao nhất trên đường di chuyển ít nhất 0,5 mét.
• Không đổi hướng đột ngột
• Luôn quan sát toàn bộ quá trình nâng hạ
• Không để tải đi qua đầu người hoặc khu vực có người làm việc

Bước 4: Hạ tải

• Hạ tải từ từ, đúng vị trí
• Đảm bảo bề mặt đặt tải bằng phẳng, chắc chắn
• Khi tải đã ổn định hoàn toàn mới tháo móc hoặc thiết bị mang tải

Giai đoạn 3 – Kết thúc và dừng thiết bị

Kết thúc ca làm việc đúng cách sẽ giúp bảo vệ thiết bị và đảm bảo an toàn cho ca sau.

1. Thu hồi thiết bị: Nâng móc cẩu lên cao (cách sàn ít nhất 2m hoặc sát giới hạn trên) để không gây vướng víu cho người và xe cộ đi lại bên dưới.
2. Vị trí đỗ: Di chuyển xe con về sát cabin hoặc phía cấp điện. Di chuyển cầu trục về vị trí quy định.
3. Ngắt nguồn:

• Nhấn nút E-Stop (Dừng khẩn cấp) trên tay bấm để ngắt mạch điều khiển.
• Tắt Aptomat tổng cấp nguồn cho cầu trục.
• Cất giữ tay bấm/remote vào nơi quy định, tránh người không phận sự nghịch phá.

Ghi chép: Ghi lại tình trạng hoạt động vào sổ nhật ký (logbook), đặc biệt lưu ý các bất thường cần bảo trì kiểm tra.

Nguyên tắc xuyên suốt trong toàn bộ quy trình

Trong mọi bước vận hành, bạn cần ghi nhớ các nguyên tắc sau:

1. Không vượt tải trọng cho phép
2. Không đứng hoặc làm việc dưới tải
3. Không vận hành khi chưa được huấn luyện
4. Không bỏ qua bước kiểm tra trước ca
5. An toàn luôn được ưu tiên hơn tiến độ

Vietmani tin rằng, khi quy trình vận hành được thực hiện đúng – đủ – đều đặn, thiết bị sẽ bền hơn, công việc trôi chảy hơn và quan trọng nhất là con người được bảo vệ an toàn.

Vận hành cầu trục, cổng trục an toàn và đúng kỹ thuật

Cầu trục và cổng trục là nhóm thiết bị nâng hạ làm việc với tải trọng lớn, thường xuyên hoạt động phía trên đầu người và máy móc. Chỉ một sai sót nhỏ trong vận hành cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, Vietmani khuyến nghị bạn tuyệt đối tuân thủ quy trình vận hành riêng cho nhóm thiết bị này, không áp dụng chung chung như các thiết bị nâng khác.

Kiểm tra cầu trục, cổng trục trước khi vận hành

Trước mỗi ca làm việc, bạn phải thực hiện kiểm tra toàn diện, không bỏ qua bất kỳ hạng mục nào.

Kiểm tra khu vực làm việc

• Ray cầu trục sạch sẽ, không có vật cản
• Không có người làm việc trên dầm, ray hoặc trong vùng nguy hiểm
• Khu vực bên dưới tải phải được cảnh báo và kiểm soát

Kiểm tra kết cấu và cơ cấu nâng

• Móc cẩu: không nứt, không cong, lưỡi an toàn hoạt động tốt
• Cáp thép: không đứt sợi, không xoắn, không mòn quá giới hạn cho phép
• Puly, tang cuốn: quay trơn, cáp nằm đúng rãnh
• Phanh nâng: không trượt, không phát ra tiếng bất thường

Kiểm tra hệ thống điện và điều khiển

• Tay bấm/remote hoạt động chính xác, không kẹt nút
• Công tắc hành trình hoạt động bình thường
• Nút dừng khẩn cấp (E-stop) đảm bảo tác dụng

Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, bạn phải dừng vận hành ngay và báo bộ phận kỹ thuật xử lý.

Khởi động và thử không tải

Trước khi nâng hàng, phải chạy thử tất cả các cơ cấu (lên, xuống, sang trái, sang phải, chạy dọc) để kiểm tra hoạt động của phanh và đặc biệt là Công tắc hành trình (Limit Switch). Phải đảm bảo khi móc cẩu chạm đến giới hạn trên, tời nâng tự động dừng lại.

Quy trình khởi động hệ thống điện:

1. Đóng Aptomat tổng tại tủ cấp nguồn.
2. Mở khóa điều khiển (nếu có).
3. Kiểm tra E-Stop: Xoay nút E-Stop trên tay bấm/remote theo chiều kim đồng hồ để nhả khóa. Chờ 1-2 giây để hệ thống khởi động và đồng bộ tín hiệu (đối với điều khiển từ xa).
4. Nhấn nút "Start/On" hoặc bấm còi để kích hoạt contactor chính.

Móc tải và nâng thử

Móc tải đúng kỹ thuật

• Sử dụng sling, xích, ma ní phù hợp với tải trọng
• Móc cẩu phải đặt đúng trọng tâm của vật nâng
• Dây treo phải thẳng đứng, không kéo xiên

Nâng thử

• Nâng tải lên khỏi mặt đất khoảng 10–20 cm
• Dừng lại để kiểm tra:

  • Tải có cân bằng không

  • Phanh có giữ tải chắc không

  • Có tiếng động lạ hoặc rung bất thường không

Chỉ tiếp tục nâng khi tất cả điều kiện đều an toàn.

Nâng và di chuyển tải bằng cầu trục, cổng trục

Trong quá trình nâng và di chuyển tải, bạn cần đặc biệt chú ý đến hiệu ứng con lắc.

• Nâng tải từ từ, tránh giật cục
• Di chuyển xe con và dầm cầu êm, đều
• Không tăng tốc hoặc dừng đột ngột
• Giữ tải ở độ cao vừa đủ, không nâng quá cao khi không cần thiết
• Luôn quan sát toàn bộ đường đi của tải

Tuyệt đối:

• Không để tải đi qua đầu người
• Không đứng dưới tải
• Không dùng cầu trục để kéo lê hoặc kéo xiên vật nặng

Hạ tải và tháo móc

• Hạ tải từ từ xuống vị trí đã xác định
• Đảm bảo bề mặt đặt tải bằng phẳng, ổn định
• Khi tải đã hoàn toàn đứng yên mới tiến hành tháo móc
• Không tháo móc khi tải còn treo hoặc chưa ổn định

Kết thúc vận hành cầu trục, cổng trục

Sau khi hoàn thành công việc, bạn cần dừng thiết bị đúng quy trình:

• Đưa móc cẩu lên vị trí an toàn, tránh gây vướng
• Di chuyển xe con và dầm cầu về vị trí quy định
• Ngắt nguồn điện
• Cất tay bấm/remote đúng nơi quy định
• Ghi nhận tình trạng thiết bị vào nhật ký vận hành

Những lưu ý đặc biệt khi vận hành cẩu tháp, cẩu tự hành

Khác với môi trường nhà xưởng ổn định, công trường xây dựng tiềm ẩn rủi ro cao hơn rất nhiều do nền đất yếu, tác động của gió bão và sự thay đổi liên tục của mặt bằng thi công. Do đó, khi vận hành cẩu tháp, cẩu tự hành phải tuân thủ QCVN 18:2021/BXD và TCVN 4244:2005.

Kiểm soát Nền móng và Chân chống

Khả năng chịu tải của đất nền là yếu tố sinh tử đối với sự ổn định của cần trục tự hành (mobile crane).

• Chân chống (Outriggers): Phải luôn được mở rộng tối đa theo thiết kế của nhà sản xuất. Các chốt khóa chân phải được gài chặt để chống trượt.
• Tấm lót chân chống (Cribbing/Pads): Bắt buộc sử dụng tấm lót có diện tích đủ lớn, đảm bảo độ cứng vững để phân bố đều áp lực xuống mặt đất, đặc biệt quan trọng khi làm việc trên nền đất yếu hoặc lún.

Khoảng cách an toàn với Hố móng

Khi bố trí thiết bị gần mép hào hoặc hố sâu, nguy cơ sạt lở đất dẫn đến lật đổ cần trục là rất lớn. Bạn cần tuân thủ khoảng cách an toàn tối thiểu dựa trên loại đất và độ sâu hố. Dưới đây là khoảng cách tham khảo:

• Đất cát sỏi: Cách mép 6m
• Đất á cát: Cách mép 5m
• Đất sét: Cách mép 4m
• Đất hoàng thổ: Cách mép 5m

Kiểm soát Yếu tố Môi trường (Gió & Bão)

Quy chuẩn QCVN 18:2021 quy định rất nghiêm ngặt về giới hạn tốc độ gió khi vận hành:

• Giới hạn vận hành: Tuyệt đối không vận hành thiết bị nâng (đặc biệt là cẩu tháp và vận thăng) khi tốc độ gió vượt quá ngưỡng cho phép của nhà sản xuất (thông thường là cấp 5 hoặc cấp 6).
• Cơ chế an toàn khi có bão ("Thả xoay" - Weathervaning): Khi ngừng làm việc hoặc khi có bão, cẩu tháp bắt buộc phải thực hiện quy trình "thả xoay". Để cần trục tự do xoay xuôi theo chiều gió như một chiếc chong chóng. Điều này giúp giảm thiểu diện tích cản gió, ngăn ngừa nguy cơ gãy cần hoặc đổ sập tháp do lực gió ngang quá lớn.

Quy trình vận hành xe nâng hàng an toàn

So với cầu trục hay cổng trục, xe nâng hàng có tính linh hoạt cao hơn nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tai nạn lớn, đặc biệt trong môi trường kho bãi đông người, lối đi hẹp và tần suất di chuyển liên tục. Phần lớn các sự cố xe nâng đến từ lái xe sai kỹ thuật hoặc chủ quan khi di chuyển, không phải do thiết bị hỏng hóc.

Vì vậy, Vietmani khuyến nghị bạn tuân thủ đầy đủ quy trình vận hành xe nâng theo các bước dưới đây.

Kiểm tra xe nâng trước khi vận hành

Trước mỗi ca làm việc, người lái xe nâng phải kiểm tra tình trạng xe. Đây là bước bắt buộc, không được bỏ qua dù xe vừa mới sử dụng ở ca trước.

Kiểm tra tổng thể

• Xe không rò rỉ dầu, nước, nhiên liệu
• Không có chi tiết lỏng, nứt, cong bất thường
• Khung bảo vệ phía trên (overhead guard) nguyên vẹn

Kiểm tra bánh xe và hệ thống di chuyển

• Lốp không mòn quá mức, không nứt vỡ
• Áp suất lốp đảm bảo (với xe dùng lốp hơi)
• Bánh xe không kẹt, không rung lắc bất thường

Kiểm tra càng nâng và trụ nâng

• Càng nâng không cong, không nứt
• Chốt khóa càng chắc chắn
• Trụ nâng lên xuống trơn tru, không giật cục

Kiểm tra hệ thống an toàn và điều khiển

• Phanh chân, phanh tay hoạt động tốt
• Còi, đèn, gương đầy đủ và rõ ràng
• Dây đai an toàn còn sử dụng tốt

Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu không an toàn nào, bạn phải dừng xe ngay và báo bộ phận kỹ thuật, tuyệt đối không cố vận hành.

Khởi động và điều khiển xe nâng đúng tư thế

• Lên xe đúng vị trí, ngồi ngay ngắn trên ghế lái
• Thắt dây đai an toàn trước khi khởi động
• Điều chỉnh ghế và gương để quan sát tốt
• Khởi động xe, để máy chạy không tải trong thời gian ngắn
• Thử phanh, thử vô lăng trước khi di chuyển

Quy trình nâng và xếp dỡ hàng hóa

Quy tắc di chuyển:

1. Tư thế càng nâng: Khi xe di chuyển (có tải hoặc không tải), càng nâng phải được hạ thấp cách mặt đất khoảng 15cm - 20cm và trụ nâng phải được nghiêng tối đa về phía sau (tilt back). Điều này giúp giữ trọng tâm thấp và giữ hàng không bị trôi ra khỏi càng.
2. Tốc độ: Tuân thủ tốc độ quy định trong nhà xưởng (thường là 5-10 km/h). Giảm tốc độ khi vào cua, đường trơn ướt hoặc qua cửa.
3. Lên xuống dốc (Ramps):

• Khi có tải: Luôn hướng đầu xe (phần có tải) lên phía đỉnh dốc. Tức là: Lên dốc đi tiến, Xuống dốc đi lùi. Điều này ngăn tải trọng bị trôi rơi khỏi càng.
• Khi không tải: Luôn hướng đuôi xe (phần đối trọng nặng hơn) lên phía đỉnh dốc. Tức là: Lên dốc đi lùi, Xuống dốc đi tiến.
• Cấm: Tuyệt đối không được quay đầu xe hoặc đi chéo trên dốc nghiêng, xe rất dễ bị lật ngang.

Quy tắc xếp dỡ hàng:

• Khi tiếp cận giá kệ, xe phải đi vuông góc và chậm.
• Nâng càng lên độ cao cần thiết, sau đó tiến xe vào từ từ.
• Tuyệt đối không nâng hạ càng khi xe đang di chuyển (trừ việc điều chỉnh nhỏ để đưa vào pallet).
• Đảm bảo tải trọng không vượt quá tải trọng cho phép tại tâm tải xác định (Load Center).

Xử lý sự cố lật xe

Đây là kiến thức quan trọng nhất có thể cứu mạng người lái. Khi xe nâng bắt đầu bị lật (ngang hoặc dọc):

1. TUYỆT ĐỐI KHÔNG NHẢY RA KHỎI XE. Theo thống kê, hầu hết các ca tử vong là do người lái cố nhảy ra và bị khung bảo vệ của xe đè lên người.
2. Ngồi yên tại ghế lái.
3. Gì chặt tay vào vô lăng hoặc tay nắm trợ lực.
4. Chân đạp mạnh xuống sàn để cố định cơ thể.
5. Nghiêng người về phía ngược lại hướng xe lật.

Đó là lý do tại sao việc thắt dây an toàn là bắt buộc: nó giữ người lái ở lại trong "lồng bảo vệ" của khung xe khi tai nạn xảy ra.

Các hành vi nghiêm cấm khi vận hành thiết bị nâng hạ

Trong vận hành thiết bị nâng hạ, có những lỗi có thể nhắc nhở, nhưng cũng có những hành vi tuyệt đối không được phép xảy ra trong bất kỳ trường hợp nào. Vietmani gọi đây là nhóm hành vi “Zero Tolerance” – chỉ cần vi phạm một lần cũng có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng hoặc hậu quả không thể khắc phục.

1. Đứng, đi lại hoặc làm việc dưới tải đang treo
2. Nâng quá tải trọng cho phép của thiết bị
3. Kéo xiên, kéo lê hoặc nâng tải không thẳng đứng
4. Vô hiệu hóa hoặc can thiệp vào thiết bị an toàn
5. Dùng thiết bị nâng hạ sai mục đích thiết kế
6. Vận hành khi chưa được đào tạo hoặc không đủ điều kiện sức khỏe
7. Chủ quan, bỏ qua quy trình vì “đã quen tay”

Hệ thống giao tiếp và tín hiệu an toàn

Trong môi trường thi công ồn ào, việc giao tiếp bằng lời nói thường bất khả thi và dễ dẫn đến hiểu lầm tai hại. Do đó, hệ thống tín hiệu tay được chuẩn hóa theo TCVN 12434:2018 được xem là ngôn ngữ chung bắt buộc để đảm bảo an toàn.

Các tín hiệu cơ bản

Nhóm tín hiệu Dừng:

• Dừng (Stop): Một cánh tay mở rộng ngang vai, lòng bàn tay úp xuống và giữ cố định.
• Dừng khẩn cấp (Emergency Stop): Hai cánh tay mở rộng ngang vai, lòng bàn tay úp xuống, vẫy lên xuống nhanh liên tục.

Lưu ý đặc biệt: Đây là tín hiệu có độ ưu tiên cao nhất. Bất kỳ ai tại hiện trường (kể cả không phải người báo hiệu) khi phát hiện nguy hiểm đều có quyền phát tín hiệu này, và người vận hành bắt buộc phải dừng máy ngay lập tức.

Nhóm tín hiệu Nâng/Hạ:

• Nâng tải (Hoist Up): Cánh tay giơ vuông góc, ngón trỏ chỉ thẳng lên trời và quay tròn ngón tay.
• Hạ tải (Lower Down): Cánh tay giơ vuông góc hướng xuống đất, ngón trỏ chỉ xuống dưới và quay tròn ngón tay.

Nhóm tín hiệu Di chuyển & Tinh chỉnh:

• Di chuyển xe con/cầu trục: Dùng ngón cái hoặc lòng bàn tay đẩy về hướng cần di chuyển.
• Di chuyển chậm (Move Slowly): Một tay ra tín hiệu chuyển động (ví dụ: nâng/hạ), tay còn lại đặt ngửa chắn phía trên (như tạo rào chắn) để báo hiệu cần thao tác từ từ, chính xác.

Quy tắc phối hợp

Để tránh tam sao thất bản trong quá trình nâng hạ, ê-kíp làm việc phải tuân thủ tuyệt đối 02 nguyên tắc sau:

1. Nguyên tắc "Một chỉ huy": Tại một thời điểm, chỉ được phép có duy nhất một người báo hiệu (signalman/rigger) chịu trách nhiệm phát lệnh cho người vận hành. Trừ lệnh Dừng khẩn cấp.
2. Nguyên tắc "Tầm nhìn": Người báo hiệu phải đứng ở vị trí quan sát được bao quát cả tải trọng lẫn người vận hành. Trong trường hợp bị khuất tầm nhìn (điểm mù), bắt buộc phải sử dụng thiết bị hỗ trợ (bộ đàm) hoặc bố trí thêm người báo hiệu trung gian để chuyển tiếp tín hiệu.

Bảo trì – bảo dưỡng và mối liên hệ với an toàn vận hành

Nhiều người vẫn cho rằng, chỉ cần vận hành đúng quy trình là đủ an toàn. Thực tế, quy trình vận hành chỉ phát huy hiệu quả khi thiết bị ở trạng thái kỹ thuật tốt. Một thiết bị nâng hạ dù được điều khiển đúng cách, nhưng nếu phanh mòn, cáp xuống cấp hoặc cơ cấu truyền động hư hỏng, thì rủi ro tai nạn vẫn luôn hiện hữu.

Vietmani xem bảo trì – bảo dưỡng là một phần không thể tách rời của an toàn vận hành, chứ không phải công việc phát sinh khi thiết bị gặp sự cố.

Vì sao bảo trì – bảo dưỡng quyết định mức độ an toàn?

Sự an toàn trong vận hành thiết bị nâng hạ phụ thuộc mật thiết vào công tác bảo trì, bởi đặc thù hoạt động của nhóm thiết bị này vô cùng khắc nghiệt. Chúng phải liên tục chịu tải trọng lớn với chu kỳ làm việc lặp lại tần suất cao, đồng thời chịu tác động trực tiếp từ môi trường như bụi bẩn, độ ẩm, nhiệt độ và rung chấn.

Nếu lơ là việc bảo dưỡng định kỳ, các rủi ro tiềm ẩn sẽ tích tụ dần mà người quản lý khó nhận biết ngay lập tức. Điển hình là tình trạng cáp thép bị mòn hoặc đứt sợi ngầm bên trong rất khó phát hiện bằng mắt thường, hệ thống phanh suy giảm mô-men giữ tải, hay cơ cấu nâng hoạt động thiếu ổn định gây hiện tượng giật cục. Ngoài ra, hệ thống điện xuống cấp cũng là một quả bom nổ chậm với nguy cơ chập cháy cao.

Thực tế đã chứng minh: Rất nhiều tai nạn nghiêm trọng xảy ra không phải do người vận hành thao tác sai, mà nguyên nhân gốc rễ là do thiết bị đã không còn duy trì được trạng thái kỹ thuật an toàn – hệ quả tất yếu của việc thiếu bảo trì.

Tác động của Bảo trì - Bảo dưỡng đến Hiệu quả Vận hành

Công tác bảo trì không chỉ đơn thuần là sửa chữa hư hỏng, mà là nền tảng kỹ thuật quyết định sự thành bại của quy trình vận hành.

Khi thiết bị được bảo trì đúng chuẩn: Thiết bị sẽ trở thành trợ thủ đắc lực cho người vận hành:

• Kiểm soát tải trọng tuyệt đối: Hệ thống phanh ổn định giúp triệt tiêu hiện tượng trôi tải; cáp và xích đạt chuẩn loại bỏ nỗi lo đứt gãy đột ngột.
• Nâng cao độ chính xác: Các cơ cấu chuyển động êm ái, trơn tru giúp hạn chế tối đa hiệu ứng con lắc (rung lắc tải), đồng thời hệ thống điều khiển nhạy bén giúp người vận hành thao tác chính xác từng centimet.

Khi bỏ qua công tác bảo trì: Quy trình an toàn sẽ bị phá vỡ từ bên trong:

• Gánh nặng lên người vận hành: Thay vì tuân thủ quy trình chuẩn, người lái buộc phải dùng kinh nghiệm cá nhân để bù đắp cho các khiếm khuyết của máy (ví dụ: rà phanh sớm hơn do phanh mòn, thao tác giật cục để gỡ cáp kẹt).
• Gia tăng rủi ro lũy tiến: Việc cố gắng vận hành một thiết bị xuống cấp sẽ biến các lỗi nhỏ thành tai nạn lớn theo thời gian.

Các hạng mục bảo trì – bảo dưỡng cơ bản cần thực hiện

Bảo dưỡng hàng ngày / trước ca

• Kiểm tra trực quan cáp, móc, xích
• Kiểm tra phanh, nút dừng khẩn cấp
• Phát hiện sớm tiếng ồn, rung bất thường

Bảo dưỡng định kỳ

• Bôi trơn các bộ phận chuyển động
• Kiểm tra và điều chỉnh phanh
• Kiểm tra độ mòn cáp, móc, puly
• Siết chặt bu lông, liên kết

Bảo dưỡng chuyên sâu

• Thay thế cáp, má phanh khi đến giới hạn
• Kiểm tra kết cấu chịu lực
• Đo kiểm hệ thống điện, động cơ
• Kiểm định kỹ thuật theo quy định

An toàn không chỉ nằm ở tay người vận hành, Mà nằm ở sự kết hợp giữa con người – thiết bị – quy trình. Khi thiết bị được bảo trì đúng chuẩn, người vận hành được đào tạo đầy đủ và quy trình được tuân thủ nghiêm túc, an toàn sẽ trở thành kết quả tất yếu, không phải điều mong chờ.

Kết luận

Vận hành thiết bị nâng hạ không đơn thuần là một thao tác kỹ thuật, mà là một chuỗi hành động có tính kỷ luật cao, nơi mỗi bước từ kiểm tra, vận hành đến bảo trì đều trực tiếp ảnh hưởng đến an toàn con người và hiệu quả sản xuất.

Khi một trong những yếu tố này bị bỏ qua, an toàn sẽ phụ thuộc vào may mắn và đó là điều không một doanh nghiệp hay người lao động nào mong muốn.

Vietmani tin rằng, an toàn không đến từ những khẩu hiệu treo tường, mà đến từ:

• Thói quen kiểm tra thiết bị mỗi ngày
• Sự tuân thủ quy trình, kể cả khi công việc gấp gáp
• Ý thức dừng lại khi thấy điều gì đó không ổn
• Và tinh thần đặt an toàn lên trên tiến độ

Đối với bạn, người trực tiếp vận hành hoặc quản lý thiết bị nâng hạ, việc làm đúng quy trình không chỉ là trách nhiệm, mà còn là cách bảo vệ chính mình, đồng nghiệp và doanh nghiệp.

Vietmani mong rằng, tài liệu này không chỉ dừng lại ở việc đọc để biết, mà sẽ được bạn:

• Áp dụng trong công việc hằng ngày
• Sử dụng làm tài liệu đào tạo nội bộ
• Chuẩn hóa thành SOP, checklist và quy định an toàn tại hiện trường

Bởi khi an toàn trở thành thói quen, hiệu quả và sự bền vững sẽ là kết quả tất yếu.

Bạn cần tư vấn về quy trình vận hành hoặc dịch vụ bảo trì thiết bị nâng hạ chuẩn hãng? Liên hệ ngay Vietmani để được khảo sát miễn phí - Hotline: 0931 782 489.